Το παρακάτω κείμενο το έγραψα το καλοκαίρι του 2021. Μετά, η ζωή παρενέβει και δε το ανέβασα ποτέ. Με αφορμή τη πρόσφατη έκδοση του βιβλίου της Gonda Van Steen στα ελληνικά, είπα να τελειώσω αυτό που άφησα ανολοκλήρωτο 6 μήνες πριν.
Λοιπόν, κάποια βιβλία είναι δύσκολα.
Το «Adoption, Memory, and Cold War Greece: Kid Pro Quo?» της Gonda Van Steen είναι ένα τέτοιο βιβλίο. Ειδικά όταν το διαβάζεις υπό την διπλή ιδιότητα του θετού γονέα και του Έλληνα πολίτη.
Χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της ψύχραιμης γραφής της Van Steen, αποτελεί η (συντομότατη) ιστορική αναδρομή του Ελληνικού εμφυλίου που παραθέτει στην εισαγωγή του βιβλίου. Πέρα από απαραίτητη για τη κατανόηση των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών που εξέθρεψαν και εν τέλει γιγάντωσαν τους ελκτικούς και απωθητικούς μηχανισμούς που διέπουν την διακρατική υιοθεσία (γνωστούς στη διεθνή βιβλιογραφία ως pull / push factors), το συγκεκριμένο κείμενο είναι μια περιεκτική και άκρως προσεκτική περίληψη του εμφυλίου Βρισκόμενος μάλιστα στη μέση μιας περίοδού μελέτης και προσωπικής αναζήτησης της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση καθώς αυτή η περίληψη μοιάζει γραμμένη από κάποιον που αντιλαμβάνεται ότι η χρήση και θέση των λέξεων έχει βαρύτατο αντίκτυπο όταν μιλάμε για τον εμφύλιο.
Γιατί ήταν λοιπόν δύσκολο το βιβλίο της Van Steen;
Για τον ίδιο λόγο που είναι δύσκολα όλα τα βιβλία που αναλύουν το φαινόμενο της διακρατικής υιοθεσίας από κοινωνικοοικονομική σκοπιά χωρίς θρησκευτικές /ιδεολογικές/ συναισθηματικές αγκυλώσεις.
Ίσως το πιο γνωστό τέτοιο βιβλίο είναι το The Child Catchers της Kathryn Joyce. Βιβλίο που τέσσερά χρόνια πριν με γκρέμισε από το συννεφάκι της μεγάλης αυταπάτης κατεδαφίζοντας τα cozy παραμυθάκια περί “win win situation” και φωτίζοντας τα τηλεοπτικά συγχαρητιλίκα και τα κοινωνικά μασαζακια που περιτριγυρίζουν την υιοθεσία με το πραγματικό φως της φαιδρότητας που τους αξίζει.
Ο δρόμος μου ως θετός γονιός από τότε υπήρξε κακοτράχαλος. Αλλά τελικά «είναι αυτό που είναι».
Το βιβλίο της Van Steen είναι κι αυτό ένα τέτοιο βιβλίο – «ξύλο», αλλά με ένα ενδιαφέρον twist. Είναι η ιστορία μας, γραμμένη από την καλή αλλά και από την ανάποδη. “Through the looking glass” που λένε και στα χωρία μας.
Τι μας περιγράφει η Van Steen λοιπόν;
Από τη μία, μια εξαθλιωμένη χώρα-δότη, Πόλεμος, Οικονομική εξαθλίωση, Υπερσυντηρητική κοινωνία. Αφόρητοι εξωθητικοί (push) παράγοντες.
Από την άλλη, μια πλούσια ευημερούσα χώρα-λήπτης πρωτοστάτης ενός ιδεολογικού παγκοσμίου πολέμου. Μια Αμερική, σημαιοφόρος της Δύσης που στη δίνη του ψυχρού πολέμου αδημονεί να επιβάλει την ηθική της και πολιτιστική της ανωτερότητα, να επιδείξει τον de facto αλτρουισμό της.
Το αφήγημα αναδύεται διαυγέστερο του ύδατος. Ο Σοβιετικός κίνδυνος δημιουργεί ορφανά και η Δύση τα σώζει. Η φτωχή χώρα έχει πλεόνασμα ορφανών και η Δύση πλεόνασμα χρήματων και καλοσύνης. Μια καθαρόαιμη real politic συναλλαγή. Ένα win-win από αυτά τα ωραία τα ανίερα.
Ελλάδα -Αμερική 1953
Και εκεί που τελειώνει η έρευνα της Van Steen έρχεται η αναστροφή που είναι αδύνατον να μην βιώσεις ως θετός γονιός έχοντας ζήσει τη εμπειρία της Αιθιοπίας. Αυτή που έκανε τις σελίδες να γυρίζουν τόσο γρηγορά αλλά και τόσο επίπονα.
Αιθιοπία- Ελλάδα 2016
Η χώρα δοτής -Ελλάδα- γίνεται χώρα λήπτη και με τρόμο συνειδητοποιείς ότι τα ιδιά μοτίβα, οι ίδιες προβληματικές πρακτικές αναδύονται ανεστραμμένες μέσα στον καθρέπτη της ιστορίας.
Εβδομήντα χρόνια μετά από τα γεγονότα που περιγράφονται στο βιβλίο της Van Steen, η διεθνής διακρατική υιοθεσία λυμαίνεται ακόμα από τις ιδίες προβληματικές πρακτικές. Τα κράτη δότες αλλάζουν αλλά στερούμενα της εμπειρία των προκατόχων τους ή απλά εθελοτυφλώντας, αδυνατούν 70 χρονιά μετά να αντιμετωπίσουν τα ίδια ζητήματα.
Διαβάσεις για τα ιδιά αγαθά και ανιδιοτελή κίνητρα που σταδιακά, όταν η ζήτηση ξεπεράσει τη προσφορά, μετασχηματίζονται σε ιδιοτελή πριν στο τέλος -και σε κάποιες μιαρές περιπτώσεις- καταλήξουν κατάφωρα μοχθηρά .
Διαβάζεις για τους ιδίους πρωταγωνιστές. Τους ίδιους προβληματικούς μεσάζοντες, τους ίδιους αφελείς υποψήφιους γονείς που στην αγωνία τους να αιτιολογήσουν το απολύτως ανθρώπινο κίνητρό τους συντάσσονται κάτω από ευφάνταστα φλάμπουρα μιας θρησκευτικά ορμώμενης αρετής ή οποιασδήποτε άλλου είδους ιδεολογικής δήλωσης [σημ. 1]. Διαβάζεις για την περιθωριοποίηση έως και εξαφάνιση των βιολογικών γονέων από το κάδρο. Διαβάζεις για την απολυτή σίγαση της φωνής των υιοθετημένων.
Και το κερασάκι στη τούρτα, στην ιστορία μας. Το πραγματικό plot twist; Κάποιοι από τους τότε πρωταγωνιστές, 70 χρονιά μετά συναντώνται ακόμα, ακμαίοι παίχτες στο παιχνίδι, πραγματικοί αρτίστες της επιβίωσης στο διεθνές τυρβώδες συμπάν της υιοθεσίας έχοντας πλέον μετασχηματίσει το ρόλο τους από pushers σε pullers.
Θα έλεγε κάνεις ότι 70 χρονιά είναι αρκετά. Όμως η μνήμη είναι βραχεία.
Κι αν όλα τα παραπάνω αφορούν αποκλειστικά τις αγωνίες ενός θετού γονέα και φαντάζουν κάπως αλλόκοτα στους υπολοίπους, το βιβλίο έχει και ένα χαστούκι για το κάθε Έλληνα πολίτη που θέλει να γνωρίζει την ιστορία του.
Ένα χαστούκι συνειδητοποίησης και ένα σοκ για το «πως είναι δυνατό να έχουν γίνει αυτά και να μη τα ξέρουμε» . Ένα χαστούκι και εκείνο το αίσθημα ντροπής που ακολουθεί όταν συνειδητοποιείς ότι αγνοούσες κάτι σημαντικό.
Η Van Steen περιγράφει τους τρόπους με τους οποίους η υιοθεσία χρησιμοποιήθηκε στην Ελλάδα ως πολιτικό όπλο με συναισθηματικό αντίκτυπό μεγατόνων. Από τη Βασίλισσά Φρίκη και τη συστηματική εκδικητική αποδόμηση των αριστερόφρονων οικογενειών στον απόηχο του εμφυλίου μέχρι τις μέρες μας και τους συγχρόνους ιερείς της παραπληροφόρησης τύπου Μπουγιοπουλου /Βαξεβάνη κλπ.
Εν τέλη είμαστε αυτοί που επιλέγουμε να είμαστε ως χωρά, ως κοινωνία και ως οντότητά μέσα σε ένα διεθνές πλαίσιο. Παραθέτω χαρακτηριστικά το κλείσιμο τη Van Steen αναφορικά με τους προσανατολισμούς του μετεμφυλιακού Ελληνικού κράτους και πως αυτό καλλιέργησε το πρόσφορο έδαφος για τη τροπή που πήραν οι διακρατικές υιοθεσίες στη χώρα μας.
«The US-bound adoption movement may function as a metaphor for Greece’s Cold War history, a history rooted in unprincipled politics and crude capitalist priorities. The Cold War predicament matched strong American pronatalist tendencies to dire conditions in Greece, where social welfare was chronically underfunded and singe (“illegitimate”) motherhood remained taboo. The children’s “exchange” opened up an alternative venue for conducting Cold War (Real)politics. It places a fitting prism on American as well as Greek foreign policies, security concerns, refugee provisions and other external affairs which were integral parts of the Cold War project. The mass adopting-out of Greek children to America proves to be a most concrete, embodied example of the politics of dependence on the United States: it helped define not only US foreign policy but also US foreign aid.»
Αντί επιλόγου:
Όταν διαβάζεις κάτι το το βάρος της συγκινησιακής φόρτισης υπάρχει ο κίνδυνος να ανάγεις το ειδικό σε γενικό. Η Van Steen δε κάνει κάποια απόπειρα να ποσοτικοποιήσει το ποσοστό των προβληματικών υιοθεσιών επί του συνόλου. Και είναι σιγουρά πολύ πιο προσεκτική από τη Joyce της οποίας το κείμενο της απονέμει μια αστήρικτη καθολικότητα
Πόσες ήταν τελικά οι «προβληματικές» υιοθεσίες από την Ελλάδα προς την Αμερική τη δεκαετία του 1950; Όλες; Μια στις δυο; Μια στα δέκα; Μια στις εκατό;
Αυτό το κρίσιμο στοιχείο μοιραία απουσιάζει από τη μελέτη της Van Steen και δε θα μπορούσε να είναι διαφορετικά αφού μια τέτοια ποσοτικοποίηση με τα υπάρχοντα δεδομένα είναι αδύνατη. Δυστυχώς αυτή η απουσία έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για τη κατανόηση του φαινομένου.
Όσο απουσιάζουν τέτοια στοιχεία και έχουμε στη διάθεση μας μόνο ενδείξεις οφείλουμε να τις αναγνωρίσουμε ως τέτοιες και μόνο.
Εξακολουθώ να συντάσσομαι πίσω από αυτό που έγραφα τέσσερα χρονιά πριν, παρουσιάζοντας το The Child Catchers. Μία ηθική υιοθεσία δύναται να είναι παράγων καλού, δύναται να έχει συνολικό θετικό πρόσημο. Αλλά το κρίσιμο ερώτημα είναι να επανεξετάσουμε κατω απο ενα πιο ειλικρινές πρίσμα τι σημαίνει ηθική υιοθεσία. Η κατανόηση αυτή ξεκινάει κοιτώντας στο αντίποδα του ηθικού εκεί που καλούμαστε να συζητήσουμε με γενναιότητα για το τι σημαίνει ανήθικη υιοθεσία και πως αυτή πιθανότατα συντελείται.
Γ.Χ
Σημείωση 1: Από το κείμενο της Van Steen απουσιάζει τελείως η διαπόμπευση των θετών γονέων που τόσο συχνά συναντάται σε μερίδα ακτιβιστών. Η αποστασιοποίηση της συγγραφέως και η αφοσίωση στην ουσία των ζητημάτων τη προστατεύει από το να αναλωθεί σε λιβέλους και κραυγές.