Το προφίλ μου στο Facebook διανύει τη δεύτερη δεκαετίας της ύπαρξης του. Αυτά τα χρόνια χωρίζονται  σε περιόδους διστακτικού μοιράσματος και επιφυλακτικής αλληλεπίδρασης, σπάνιες και απόμακρες μεταξύ τους εκρήξεις υπερ-μοιράσματος και μεγάλα χρονικά διαστήματα αποτραβήγματος. Για ένα σημαντικό κομμάτι της διαδικτυακής διαδρομής μου, το προφίλ μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι κλειστό ή εγκαταλειμμένο.

Κι αυτό γιατί τα social media με δυσκολεύουν. Και όσο περνάν τα χρόνια με δυσκολεύουν περισσότερο. Οι λόγοι είναι πολλοί, αλλά αυτή τη στιγμή θέλω να μιλήσω για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως καθρέπτη της σκοτεινής φύσης των ανθρώπων.

Με ζορίζει να γίνομαι μάρτυρας της Hobbσιανης θεώρησης για τον ανθρωπο. Να επιβεβαιώνεται μπροστά μου ότι οι άνθρωποι είναι στη φύση τους κακοί και ότι οι κοινωνικές συμβάσεις είναι εκείνες που επιβάλουν τους μηχανισμούς χαλιναγώγησης της έμφυτης κακίας τους.

Μου είναι πολύ δύσκολο να επιβεβαιώνεται στην οθόνη μου η πεποίθηση ότι όλοι μας είμαστε εν δυνάμει τέρατα. Ότι υπάρχει μια πολύ σκοτεινή πλευρά μας, που είναι σε λήθαργο, που φρενάρεται μόνο από τα κοινωνικά πλαίσια και τους ηθικούς φραγμούς. Πλαίσια και φραγμούς που εξασθενούν σε διαδικτυακά οικοσυστήματα. Και τότε, μας αποκαλύπτεται πολύ τρομαχτικά -φευγαλέα, αλλά εμφατικά- η εικόνα του κτήνους που κοιμάται και περιμένει να εκδηλωθεί όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν.

Τα social προβάλουν αυτό το κοιμώμενο κτήνος καλύτερα από κάθε άλλο δίαυλο επικοινωνίας.

Ε λοιπόν, μου είναι πολύ δύσκολο να το διαχειριστώ αυτό. Κι έτσι, κάθε τόσο, κατεβάζω ρολά στο διαδικτιακό μαγαζάκι μου, και το βάζω στα πόδια, αναζητώντας την ηρεμία της άγνοιας.

Όμως υπάρχει κάτι που κατάλαβα πρόσφατα και με έσπρωξε να αναθεωρήσω την οπτική μου. Κι αυτό δεν έχει να κάνει με τη εξάλειψη του κοιμώμενου κτήνους αλλά με τον τρόπο που αυτό ανακινείται και αναδύεται στην επιφάνεια.

Δεν είναι κρυφό ότι οι αλγόριθμοι που καταδυναστεύουν το περιβάλλον των μέσων κοινωνικές δικτύωσης είναι ευθυγραμμισμένοι με τον απώτατο στόχο της μεγιστοποίησης της διάδρασης. Το νόμισμα που εξαργυρώνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι η προσοχή του χρήστη. Και το μέγιστο διακύβευμα είναι η εξασφάλιση αυτής της προσοχής. Συνήθως ο καλύτερος τρόπος να εξασφαλιστεί η προσοχή είναι η διάδραση. Η επίτευξη της διάδρασης είναι ο υψηλότερος στόχος των αλγορίθμων.

Η διάδραση είναι πολύ πιο ευκολά επιτεύξιμη όταν το περιεχόμενο που προβάλλεται ανακινεί όσο το δυνατόν πιο αποτελεσματικά έντονα συναισθήματα στο χρήστη. Και σκέφτομαι, οτι τα πιο άμεσα και αποτελεσματικά πυροδοτούμενα συναισθήματα είναι εκείνα του φόβου και του θυμού.

Με απλά λόγια, όσο πιο πολύ θυμωμένος, αδικημένος, προσβεβλημένος η φοβισμένος νιώθει ένας χρήστης αντικρίζοντας μια νέα ανάρτηση, τόσο πιθανότερο είναι να αντιδράσει με το μέσο. Και μέσα από μια ανατροφοδοτούμενη διαδικασία, οι αναρτήσεις που προκαλούν φοβικά συναισθήματα επιβραβεύονται και διακινούνται προκαλώντας με τη σειρά τους ένα νέο κύκλο θυμού και φόβου ο οποίος με τη σειρά του επιβραβεύεται και διακινείται, ad infinitum.

Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτό το σπιράλ καταστροφής ειναι οτι μοιάζει να επιδρά συμπεριφορικά και πάνω στον ίδιο το χρήστη, ο οποίος εκπαιδεύεται και προσαρμόζεται στις απαιτήσεις ενός οικοσυστήματος που επιβραβεύει τη πυροδότηση του θυμού και του φόβου.

Έτσι δε περνάει πολύς καιρός πριν ένας νέος χρήστης «μάθει» να αναζητεί λόγους για να θυμώσει και επιλέγει να μοιράζεται αναρτήσεις που προβάλουν το θυμό ή ανακινούν το θυμό άλλων. Το μέσο μας εκπαιδεύει ότι θα διαδράσουμε πιο αποτελεσματικά (και κατά συνέπεια θα επιβραβευτούμε περισσότερο), όσο πιο έντονα συναισθήματα ανακινήσουμε στους άλλους.

Όπως εξαιρετικά αναφέρει ο Harari στο Nexus, αναφερόμενος σε ένα email που έλαβε από την Pwint Htun:

«Παλαιότερα πίστευα αφελώς ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα μπορούσαν να ανυψώσουν τη συνείδηση της ανθρωπότητας και να διαδώσουν την προοπτική της κοινής ανθρώπινης φύσης μέσω διασυνδεδεμένων προμετωπιαίων φλοιών σε δισεκατομμύρια ανθρώπους. Αυτό που συνειδητοποιώ είναι ότι οι εταιρείες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν έχουν κίνητρο να διασυνδέσουν προμετωπιαίους φλοιούς. Οι εταιρείες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν κίνητρο να δημιουργήσουν διασυνδεδεμένα λιμβικά συστήματα.»

Η γνώση, η σοφία και η αλήθεια σαν ζητούμενα φαίνεται να περνούν σε τελευταία μοίρα σε αυτή τη εξίσωση. Το ίδιο και θετικά συναισθήματα που στοχεύουν στην ισορροπία, τη σύγκλιση και την εσωτερική σταθερότητα.  Η ηρεμία και η μετριοπάθεια δεν εξαργυρώνονται ευκολά σε διάδραση.

Και τώρα που είμαι;

Όλο αυτό με βοήθησε να καταλάβω ότι το σύμπαν που βιώνουμε ως χρήστες είναι ένα σύμπαν προγραμματισμένο να εκμαιεύσει και να εξαργυρώσει την ποταπότητα και το φόβο. Αυτό δε σημαίνει ότι η ποταπότητα δεν υπάρχει. Σημαίνει όμως ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ένας αλιευτής ποταπότητας τρομαχτικής αποτελεσματικότητας. Και όχι μόνο αλιευτής. Άλλα την ενισχυτής αυτής.

Ίσως τελικά οι καλοί άνθρωποι, οι ειλικρινείς και οι ήρεμοι άνθρωποι υπάρχουν εκεί έξω και δεν είναι τόσο θυμωμένοι. Ίσως ζουν τις ζωές τους σιωπηλοί, μετριοπαθείς και αποτραβηγμένοι. Αλλά στο τερατογόνο σύμπαν των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, είναι δύσκολο -αν όχι αδύνατο- να τους εντοπίσεις και να αισθανθείς το αποτύπωμά τους.